تاریخ انتشار: ۱۸ دی ۱۳۹۴

مقصر ظهور داعش کیست؟‌ بسیاری بر این باورند که داعش نتیجه حمله اتحاد به رهبری ایالات متحده در سال ۲۰۰۳ به عراق است. در حقیقت، بنیان‌های شکل‌گیری این گروه‌ها سالها قبل از حمله توسط دولت صدام حسین ریخته شد.

گروه ملی‌گرای بعث که با کودتای ۱۹۶۸ که صدام حسین نقشی کلیدی در آن ایفا کرد؛ قدرت را در عراق به دست گرفت، ماهیتی سکولار داشت و تمام دهه هفتاد این خصلت را حفظ کرد، علی رغم اینکه مردم عراق، مذهبی تر شدند. اما با حمله به ایران، این استراتژی تغییر کرد.

در دهه هشتاد میلادی، در چند مورد که چندان گسترده نبود، صدام حسین اتحادی تاکتیکی مثلا برای بی ثبات کردن رقیب سوری‌اش با اخوان المسلمین شکل داد. اما برای اول بار در ۱۹۸۶ بود که رهبری پان‌عرب، که سازمان عالی ایدئولوژیک حزب بعث بود، سیاست خارجی عراق را به گونه‌ای تغییر داد که هدف، اتحاد با اسلام‌گرایان بود. این تغییر را می‌شد در رسانه‌های حکومت، در عدم استفاده از ارجاع‌های سکولار به رژیم، و نام بردن از جنگ با ایران تحت عنوان «جهاد» مشاهده کرد. وقتی سال ۱۹۸۹ مشیل عفلق، بنیانگذار مسیحی حزب بعث فوت شد، این روند سرعت گرفت. صدام حسین مدعی شد او پیش از مرگ به اسلام گرویده است. عفلق که سدی نفوذ ناپذیر علیه اسلام‌گرایی بود، در غیاب او؛ صدام حسین توانست این مسیر را هموار کند.

کمپین اسلامی سازی کشور شدت بسیار بیشتری گرفت، وقتی عراق شکست سختی در تلاش ناموفق برای ضمیمه کردن کویت به خاک‌اش خورد و در مقابل شورش شیعیان، در ۱۹۹۳ کمپین ایمان را کلید زد. دولت حسین در این مرحله بیش از آنکه راهبر باشد، پیرو افکار عمومی بود، چرا که مردم زیر تحریم‌های بین المللی، ایمان را مرهمی بر زخم‌هایشان می‌دیدند. اما چیزی که تنها به عنوان یک نقشه برای تقویت مشروعیت رژیم شروع شده بود، تبدیل به ماهیت رژیم صدام شد و آن را عملا تبدیل به حکومتی اسلامی کرد که اثراتی ماندگار بر جامعه عراق داشت.

دولت، قوانین شریعت اسلامی را به اجرا گذاشت، دست دزدان را قطع می‌کردند، همجنس‌گرایان را از بلندی پرتاب می‌کردند و فواحش را در میدان عمومی گردن می‌زدند. تعلیمات قرآنی تبدیل به تمرکز اصلی سیستم آموزش شد و آخوندهای میان پایه، تبدیل به رهبران جامعه عراق شدند. کمپین ایمان مدعی بود که فرا فرقه‌ای است اما صبغه آشکار سنی‌اش، باعث فروپاشی رابطه میان شیعیان و حکومت شد. اما میان سنی‌ها موفق بود و نیرویی را ساخت که من نام «بعثی-سلفی» برویش می‌گذارم که زیر نظر مستقیم صدام حسین بود. این رابطه باعث شد که اصطکاک میان سلفی‌ها و حکومت صدام حسین کاهش پیدا کند و مخالفت با حکومت صدام حسین، جایش را به حضور سلفی‌ها در پست‌های کلیدی بدهد، طوری که دستگاه اطلاعاتی صدام به او هشدار داد در صورت ادامه این روند، سلفی‌ها نهایتا جای او را در حکومت خواهند گرفت.

به موازات کمپین ایمان، شبکه قاچاق بین مرزی تشکیل شد که عایدات‌اش به صورت مستقیم میان گروه‌های شبه نظامی همچون فداییان صدام و دیگر گروه‌های سنی پخش می‌شد تا در روز مبادا، به مانند دوره شورش شیعیان به میدان آورده بشوند. این شبکه‌ها، تبدیل به عنصری جدایی‌ناپذیر در جوامع عراق خصوصا در غرب این کشور شدند. همین گروه‌ها امروز تحت کنترل حکومت اسلامی داعش هستند و به خاطر این است که ریشه کنی داعش تا به این حد دشوار است.

از جنبه‌های کمتر تبلیغاتی شده کمپین ایمان، نفوذ دستگاه اطلاعاتی صدام به درون مساجد بود. ایدئولوژی بعث در میانه دهه نود دیگر توانی نداشت به همین دلیل، بسیاری از نیروهای اطلاعاتی، جذب سلفی‌گری شدند. وقتی حکومت صدام با حمله ایالات متحده و متحدین‌اش فرو ریخت، دستگاه اطلاعاتی‌اش به شدت تحت کنترل اسلام‌گرایان در آمده بود. این واقعیت دارد که انحلال ارتش عراق، سربازان را به خدمت شورشی‌ها در آورد. این هم واقعیت دارد که القاعده واقعی، هسته کم‌شمار نیروهای رادیکال، از زندان‌های با مدیریت ضعیف ایالات متحده هم چون کمپ باکا، برای عضوگیری استفاده می‌کردند. اما نکته کلیدی این است که اعضایی که رهبری حکومت اسلامی داعش را تشکیل دادند، پیش از رسیدن ایالات متحده، رادیکالیزه شده بودند.

بر خلاف آنچه بعضی تحلیل‌گران ادعا می‌کنند، درون داعش هیچ وقت یک کودتای بعثی رخ نداد، چون بعثی‌هایی که به داعش پیوستند، دیگر بعثی نبودند بلکه اسلام‌گرا شده بودند. پیوستن آنها به القاعده، نتیجه ایمان اسلامی‌شان بود و وقتی میانه سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۰، که القاعده تقریبا در عراق نابود شده بود، اینها تنها بازماندگان بودند صرفا به این دلیل که تجربه ضد اطلاعاتی و امنیتی بالایی داشتند. همین بعثی‌های سلفی شده بودند که به گرد سمیر الخلیفاوی، با نام مستعار حاجی بکر جمع شدند. او معاون خلیفه شد و برنامه گسترش خلافت به سوریه را ریخت. او در سال ۲۰۱۴ کشته شد. در سوریه، آنها حکومت استبدادی به سبک صدام حسین پایه گذاشتند که پرش‌گاه نیروهایشان برای حمله به عراق در ۲۰۱۴ شد.

آماتزیا برام در کتاب‌اش «صدام حسین و اسلام، ‌۱۹۶۸ -۲۰۰۳» می‌نویسد: “در آستانه سال ۲۰۰۳، عراق کشوری دیگر بود. دیگر یک جامعه مذهبی میانه رو با جمعیت قابل توجه سکولار و نخبگانی مدرن گرای سکولار نبود، بلکه به سوی مذهبیت عمیق پیش می‌رفت.” صدام حسین، مانع از فرقه‌گرایی و نظامی‌گری مذهبی نبود، بلکه آن را پرورش داد تا جنبشی سلفی-مسلحانه بسازد. قبایل، شبکه‌های جرم و جنایت و انبارهای اسلحه‌ای که او برای تضمین حمایت از خودش و راه انداختن شورش در صورت به خطر افتادن خودش شکل داد، زمینه ساز شکل‌گیری شورشی مرکز زدایی شده پس از حمله نیروهای ائتلاف شد.

حکومت داعش نتیجه سرنگونی دولت صدام حسین نیست، بلکه زندگی دوباره آن رژیم است.

۰۰

برچسب ها: برچسب‌ها, ,
نظرات شما

دیدگاه شما

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

قالب وردپرس پوسته وردپرس پلاگین وردپرس وردپرس سئو وردپرس